سید سپهر جهان آرا کارشناس ارشد سازه های آبی/ عضو کمیته تخصصی چالش های سد سازی در قرن ۲۱ ۱. اختلال در اکوسیستم رودخانه بشار احداث سد در مجاورت یاسوج، به‌ویژه بر روی رودخانه بشار، پیامدهای عمیق و گسترده‌ای برای پویایی اکولوژیک منطقه به همراه دارد. سد با ایجاد یک مخزن ایستا در بالادست، از شدت جریان طبیعی رودخانه در پایین‌دست می‌کاهد؛ امری که نه تنها الگوی هیدرولوژیک رودخانه را تغییر می‌دهد، بلکه چرخه حیات گونه‌های آبزی را نیز مختل می‌سازد. کاهش جریان زیست‌محیطی، کاهش اکسیژن محلول و تغییر دمای آب، شرایط نامناسبی برای ماهیان بومی از جمله زردک و شیربت فراهم می‌کند. علاوه بر این، سدسازی مسیر مهاجرت طبیعی آبزیان برای تخم‌ریزی را مسدود کرده و موجب کاهش تنوع زیستی و برهم خوردن تعادل اکولوژیک در زیست‌بوم رودخانه می‌شود. همچنین در فصل‌های کم‌آبی، احتمال خشک‌شدن بخش‌هایی از بستر رودخانه در محدوده شهر یاسوج افزایش یافته و این امر، کیفیت زیستگاه‌های طبیعی حاشیه رودخانه را به‌طور جدی تهدید می‌کند. --- ۲. افزایش ریزگردهای محلی ناشی از کاهش جریان آب یکی از پیامدهای کمتر مورد توجه سدسازی در یاسوج، افزایش پتانسیل ایجاد کانون‌های گردوغبار در بستر خشک‌شده رودخانه بشار است. کاهش جریان آب در پایین‌دست سد باعث می‌شود رسوبات ریز، شن‌ها و خاک‌های نرم بستر رودخانه در ماه‌های گرم سال خشک شوند و در معرض وزش بادهای محلی قرار گیرند. این فرایند به‌تدریج زمینه ایجاد ریزگردهای محلی و انتشار ذرات معلق در هوای شهر را فراهم می‌کند. خشک‌شدن رودخانه علاوه بر اثرات اکولوژیک، اثرات اقلیمی همچون کاهش رطوبت و افزایش دمای محیط را نیز در پی دارد که خود موجب تسهیل بلندشدن گردوغبار می‌شود. پیامدهای این وضعیت نه تنها کیفیت هوای شهر یاسوج را تحت تأثیر قرار می‌دهد، بلکه برای سلامت عمومی—به‌ویژه کودکان، سالمندان و بیماران تنفسی—خطرات قابل‌توجهی به همراه دارد. تجربیات مشابه در مناطقی چون زاینده‌رود و دریاچه ارومیه، این تهدید را برای یاسوج کاملاً محتمل نشان می‌دهد. --- ۳. افزایش احتمال زلزله‌خیزی القایی یاسوج در پهنه لرزه‌خیز زاگرس واقع شده و ازاین‌رو، هرگونه تغییر در فشارهای زیرسطحی می‌تواند پیامدهای لرزه‌زمین‌ساختی به همراه داشته باشد. پدیده «زلزله‌خیزی القایی» یکی از مهم‌ترین مخاطرات سدسازی در مناطق لرزه‌خیز است؛ مخاطره‌ای که بر اثر ذخیره حجم عظیمی از آب در مخزن سد و اعمال فشار مستقیم بر پوسته زمین ایجاد می‌شود. وزن میلیون‌ها مترمکعب آب مخزن موجب افزایش تنش بر روی گسل‌های فعال و نیمه‌فعال منطقه می‌گردد. از سوی دیگر، نفوذ آب به شکستگی‌ها و درزه‌های زمین، اصطکاک بین صفحات گسلی را کاهش می‌دهد و احتمال لغزش و رخداد لرزه‌های کوچک تا متوسط را افزایش می‌دهد. نمونه‌های جهانی نظیر سد کوینا در هند و سد کاریبا در آفریقا نشان داده‌اند که این پدیده یک نگرانی صرفاً نظری نیست، بلکه یک واقعیت زمین‌شناسی است که باید در مطالعات سدسازی یاسوج با دقتی دوچندان مدنظر قرار گیرد. --- ۴. کاهش کیفیت آب در پایین‌دست سد سدسازی علاوه بر تأثیرات کمی بر منابع آب، کیفیت آب پایین‌دست را نیز به‌شدت دستخوش تغییر می‌کند. ذخیره آب در مخزن موجب ایجاد لایه‌بندی حرارتی و کاهش اکسیژن محلول در عمق مخزن می‌شود؛ در نتیجه، آب خروجی که غالباً از لایه‌های عمیق‌تر برداشت می‌گردد، دارای دمای پایین‌تر، اکسیژن کمتر و کیفیتی متفاوت از آب طبیعی رودخانه است. ورود چنین آبی به بستر رودخانه بشار می‌تواند شوک حرارتی برای موجودات آبزی ایجاد کند و تعادل زیستی پایین‌دست را برهم بزند. افزون بر این، ماندگاری طولانی آب در مخزن، زمینه رشد جلبک‌ها و افزایش مواد مغذی را فراهم می‌کند که به کاهش شفافیت آب و اختلال در کیفیت آن می‌انجامد. ته‌نشینی رسوبات در پشت سد نیز سبب کاهش مواد مغذی در پایین‌دست شده و در بلندمدت، حاصلخیزی خاک‌های کشاورزی منطقه را کاهش می‌دهد. بنابراین، سدسازی در یاسوج نه تنها کمیت آب را تحت تأثیر قرار می‌دهد، بلکه پایداری کیفیت آب و سلامت محیط‌زیست پایین‌دست را نیز با چالش‌های جدی مواجه می‌سازد. نتیجه‌گیری بررسی ابعاد مختلف سدسازی در محدوده یاسوج نشان می‌دهد که هرچند ساخت سد می‌تواند به‌عنوان ابزاری مؤثر در تأمین آب، کنترل سیلاب و توسعه اقتصادی مطرح شود، اما پیامدهای محیط‌زیستی و زمین‌شناختی آن از چنان گستره و عمقی برخوردار است که ضرورت بازنگری دقیق در سیاست‌های توسعه‌ای این حوزه را آشکار می‌سازد. تحلیل چهار محور اصلی معایب سدسازی—اختلال اکولوژیک، ایجاد کانون‌های ریزگرد، افزایش احتمال زلزله‌خیزی القایی، و کاهش کیفیت آب پایین‌دست—نشان می‌دهد که این پروژه‌ها در صورت فقدان ارزیابی‌های جامع، می‌توانند پایداری اکولوژیک و سلامت محیطی منطقه را با تهدیدهای بلندمدت مواجه کنند. نخست آنکه کاهش جریان طبیعی رودخانه بشار موجب تخریب بخشی از چرخه حیات آبزیان و نابودی کارکردهای اکولوژیک رودخانه می‌شود. این تغییرات نه‌تنها تنوع زیستی منطقه را کاهش می‌دهد، بلکه می‌تواند موجب فرسایش اکوسیستم‌های وابسته به جریان دائمی آب گردد. دوم آنکه خشک‌شدن بستر رودخانه در ماه‌های گرم سال زمینه شکل‌گیری کانون‌های گردوغبار را فراهم می‌سازد؛ رخدادی که مستقیماً بر سلامت عمومی و کیفیت هوای یاسوج اثرگذار است. افزون بر این، موضوع زلزله‌خیزی القایی نشان می‌دهد که ذخیره حجم انبوهی از آب در منطقه‌ای با گسل‌های فعال زاگرس، می‌تواند پیامدهای لرزه‌ای بالقوه‌ای ایجاد کند که نادیده‌گرفتن آن مخاطره‌آمیز است. نهایتاً، تغییر کیفیت آب پایین‌دست، رشد جلبک‌ها، تغییر دما و کاهش مواد مغذی، پایداری زیستی رودخانه و حاصلخیزی اراضی کشاورزی پایین‌دست را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در مجموع، مجموعه این عوامل بیانگر آن است که سدسازی در یاسوج تنها یک پروژه عمرانی نیست، بلکه مسئله‌ای چندبُعدی است که در تقاطع محیط‌زیست، زمین‌شناسی، اقتصاد و سلامت عمومی قرار می‌گیرد. بنابراین، تصمیم‌گیری درباره احداث یا ادامه طرح‌های سدسازی باید مبتنی بر مطالعات جامع ارزیابی اثرات محیط‌زیستی، تحلیل ریسک لرزه‌ای و سنجش هزینه–فایده واقعی باشد. اتخاذ سیاست‌های هوشمندانه در این حوزه، شرط لازم برای حفظ تعادل میان توسعه و حفاظت از منابع طبیعی ارزشمند استان کهگیلویه و بویراحمد است. فهرست منابع داخلی (فارسی) کتاب‌ها ۱. پیروز، فرهاد. (۱۳۹۶). ارزیابی اثرات محیط‌زیستی پروژه‌های عمرانی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران. ۲. پورمحمدی، حسین. (۱۳۹۲). هیدرولوژی و مدیریت منابع آب. تهران: نشر جهاد دانشگاهی. ۳. مرادی، فرید. (۱۳۹۸). محیط‌زیست و توسعه پایدار در ایران. تهران: سمت. ۴. هاشمی، سعید. (۱۳۹۴). زمین‌ساخت و مخاطرات لرزه‌ای ایران. تهران: نشر آگاه. مقالات علمی–پژوهشی ۱. محمدی، م.؛ حسینی، ع. (۱۳۹۹). «بررسی پیامدهای محیط‌زیستی سدها بر اکوسیستم رودخانه‌ای»، فصلنامه محیط‌زیست طبیعی. ۲. کاظمی، ر. (۱۳۹۷). «تحلیل اثرات سدسازی بر کیفیت آب پایین‌دست رودخانه‌ها»، نشریه علوم و مهندسی آب. ۳. زارعی، س.؛ تقوی، پ. (۱۴۰۰). «ارزیابی پدیده زلزله‌خیزی القایی در سدهای ایران»، فصلنامه پژوهش‌های زمین‌شناسی ایران. ۴. دانش، ح. (۱۳۹۵). «پیامدهای هیدرولوژیک سدسازی در حوزه زاگرس»، مجله جغرافیا و برنامه‌ریزی. ۵. فدایی، ن. (۱۳۹۸). «مدیریت رسوبات و تاثیر آن بر پایداری مخازن سدها»، نشریه مهندسی عمران ایران. گزارش‌ها و اسناد رسمی ۱. سازمان محیط‌زیست ایران – گزارش‌های ارزیابی اثرات محیط‌زیستی سدها (EIA). ۲. وزارت نیرو، شرکت مدیریت منابع آب ایران – مستندات فنی سدهای کشور، شامل گزارش‌های کیفیت آب و هیدرولوژی. ۳. سازمان زمین‌شناسی کشور – اطلس لرزه‌خیزی ایران و مطالعات مخاطرات سدها. --- منابع خارجی (انگلیسی) کتاب‌ها و منابع معتبر علمی ۱. World Commission on Dams (WCD). (۲۰۰۰). Dams and Development: A New Framework for Decision-Making. Earthscan Publications. ۲. McCully, P. (۲۰۰۲). Silenced Rivers: The Ecology and Politics of Large Dams. Zed Books. ۳. **Gupta, R. (۲۰۱۷). Large Dams: Long-Term Impacts on Rivers and Communities. Springer. ۴. Avakyan, A. & Iakovleva, V. (۱۹۹۸). Dams and the Environment. United Nations University Press. مقالات ISI معتبر ۱. Kumar, R., et al. (۲۰۱۲). Environmental Impacts of Large Dams: A Global Assessment. Journal of Environmental Management. ۲. Fearnside, P. (۲۰۱۵). Environmental and Social Impacts of Hydropower Projects. Environmental Science & Policy. ۳. Talukdar, S. (۲۰۱۸). Impacts of Dams on Downstream Aquatic Ecosystems. River Research and Applications. ۴. Chen, Z., et al. (۲۰۱۹). Water Quality Changes Below Dams: A Comprehensive Review. Science of the Total Environment. ۵. Guha-Sapir, D. (۲۰۱۶). Reservoir-Induced Seismicity: Mechanisms and Case Studies. Seismological Research Letters. منابع تخصصی درباره زلزله‌خیزی القایی (Reservoir-Induced Seismicity) ۱. Gupta, H.K. (۲۰۰۲). A Review of Reservoir-Induced Earthquakes. Bulletin of the Seismological Society of America. ۲. Simpson, D., & Negmatullaev, S. (۲۰۱۰). Reservoir Triggered Seismicity: Lessons from Global Examples. Geophysical Journal International. ۳. Talwani, P. (۲۰۰۰). Seismicity Caused by Water Reservoirs. Engineering Geology. ۴.