“سید ابراهیم دادگر”

در خاورمیانه، توافق‌ها معمولاً روی کاغذ متولد می‌شوند اما سرنوشت آنها نه در صفحات اسناد حقوقی، بلکه در میدان رقابت قدرت‌ها، محاسبات امنیتی و معادلات ژئوپلیتیکی تعیین می‌شود. یادداشت تفاهم (Memorandum of Understanding-MOU) میان ایران و ایالات متحده نیز از همین جنس است؛ توافقی که بیش از آنکه یک معاهده کلاسیک باشد، تلاشی برای مدیریت بحران و جلوگیری از ورود منطقه به مرحله‌ای پرهزینه‌تر محسوب می‌شود.با وجود آنکه این تفاهم در ظاهر بر کاهش تنش، همکاری هسته‌ای و ایجاد فضای مناسب برای مذاکرات بعدی استوار است، اما واقعیت آن است که لایه‌های پنهان و نانوشته آن، شاید به اندازه متن رسمی، در سرنوشت آن تعیین‌کننده باشند. حال قطعا سوالاتی برای مخاطب عمومی در رابطه با این یادداشت تفاهم پیش می آید که در این مقاله به آن پرداخته میشود. *یادداشت تفاهم؛ توافق سیاسی یا تعهد حقوقی؟* از منظر حقوق بین‌الملل، نام یک سند اهمیت کمتری نسبت به ماهیت آن دارد. مطابق کنوانسیون ۱۹۶۹ وین درباره حقوق معاهدات (Vienna Convention on the Law of Treaties)، آنچه به یک توافق اعتبار حقوقی می‌بخشد، قصد طرفین برای ایجاد تعهدات الزام‌آور است. بر همین اساس یادداشت تفاهم(MOU) الزاماً به معنای یک سند غیرالزام‌آور نیست، اما برخلاف معاهدات کلاسیک، ضمانت اجرایی محدودتری دارد و بیش از هر چیز بر اصل حسن نیت (Good Faith Principle) و اصل وفای به عهد (Pacta Sunt Servanda) استوار است. مشکل اینجاست که حقوق بین‌الملل، برخلاف نظام‌های حقوق داخلی، فاقد یک ضامن اجرایی قدرتمند است و در نهایت، بقای توافق‌ها به اراده سیاسی دولت‌ها وابسته است. تحلیل دقیق هر تفاهم جدیدی بدون بازگشت به تجربه برجام (JCPOA) ناقص خواهد بود. برجام؛ زخمی که هنوز ترمیم نشده است. از نگاه تهران، خروج دولت ترامپ از برجام در سال ۲۰۱۸ و بازگرداندن تحریم‌ها، نقض اصل وفای به عهد و بی‌اعتنایی به قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل بود. اما واشنگتن روایت متفاوتی ارائه می‌کرد. آمریکا معتقد بود که اگرچه ایران در بخش عمده تعهدات هسته‌ای پایبند مانده بود، اما حمایت از گروه‌های متحد منطقه‌ای، آزمایش‌های موشکی، حضور فعال در بحران‌های سوریه، عراق، لبنان و یمن و آنچه مقامات آمریکایی «رفتارهای بی‌ثبات‌کننده منطقه‌ای» می‌خواندند، با روح توافق و هدف کلی کاهش تنش ناسازگار بود.در مقابل، ایران تأکید می‌کرد که موضوعات منطقه‌ای و برنامه موشکی اساساً بخشی از برجام نبوده‌اند و نمی‌توان آنها را مصداق نقض توافق دانست.با این حال، پس از خروج آمریکا، تهران نیز به استناد بند ۳۶ برجام، بخشی از تعهدات هسته‌ای خود را کاهش داد و به تدریج از محدودیت‌های اولیه فاصله گرفت. بنابراین واقعیت آن است که بی‌اعتمادی امروز، محصول عملکرد هر دو طرف و فروپاشی تدریجی نظم برجام است. بر اساس اطلاعات منتشر شده، محورهای اصلی یادداشت تفاهم شامل موارد زیر است:

 ۱.کاهش تنش و پرهیز از توسل به زور؛

 ۲.همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی

  ۳.خودداری ایران از حرکت به سمت تسلیحات هسته‌ای

 ۴.فراهم شدن شرایط محدود برای فروش نفت و دسترسی به برخی منابع مالی؛

 ۵،تبادل زندانیان و اقدامات بشردوستانه؛

 ۶.آغاز مذاکرات تکمیلی برای رسیدن به توافقی گسترده‌تر؛

 ۷،جلوگیری از تشدید بحران‌های منطقه‌ای.

 اما بخش مهمی از این توافق احتمالاً هنوز نوشته نشده است.پرونده‌های نانوشته؛ برنامه ی موشکی، نیروهای نیابتی و…  تجربه مذاکرات گذشته نشان می‌دهد که بسیاری از موضوعات حساس، ابتدا خارج از متن رسمی و در قالب تفاهم‌های غیرعلنی دنبال می‌شوند.به نظر می‌رسد موضوعاتی نظیر فعالیت گروه‌های متحد ایران در منطقه، امنیت دریای سرخ، عراق، سوریه، لبنان، برد موشک‌های بالستیک و نحوه مدیریت بحران‌های منطقه‌ای، دیر یا زود به دستور کار مذاکرات وارد شوند.آمریکا و متحدانش بارها تأکید کرده‌اند که هر توافق پایداری باید علاوه بر مسئله هسته‌ای، نگرانی‌های امنیتی و منطقه‌ای را نیز در بر گیرد. در مقابل، ایران این موضوعات را بخشی از توان بازدارندگی و امنیت ملی خود می‌داند و تاکنون از ورود آنها به مذاکرات هسته‌ای اجتناب کرده است.  در این میان اسرائیل همچنان مهم‌ترین مخالف هرگونه توافق با ایران به شمار می‌رود. حملات مستمر به جنوب لبنان و ادامه فشار نظامی علیه حزب‌الله نشان می‌دهد که تل‌آویو تمایلی به کاهش اهرم‌های فشار خود ندارد. در عین حال، برخی تحلیلگران معتقدند اختلافات ظاهری میان واشنگتن و تل‌آویو، الزاماً به معنای اختلاف راهبردی نیست. در این نگاه، آمریکا و اسرائیل در عمل نوعی تقسیم نقش را دنبال می‌کنند؛ واشنگتن با حفظ کانال دیپلماسی، نقش «پلیس خوب» و اسرائیل با تهدید نظامی و فشار امنیتی، نقش «پلیس بد» را ایفا می‌کند تا قدرت چانه‌زنی غرب در برابر تهران افزایش یابد.درستی یا نادرستی این تحلیل همچنان محل بحث است، اما هماهنگی راهبردی آمریکا و اسرائیل در قبال پرونده ایران، واقعیتی انکارناپذیر در معادلات منطقه‌ای است. *آیا آمریکا دوباره از توافق خارج خواهد شد؟این پرسش، شاید مهم‌ترین دغدغه تهران باشد.* ساختار سیاسی آمریکا نشان داده است که توافقات بین‌المللی می‌توانند قربانی تغییر دولت‌ها شوند. تجربه خروج دولت ترامپ از برجام، تردیدهای عمیقی نسبت به پایداری تعهدات آمریکا ایجاد کرده است.از منظر حقوق بین‌الملل ،*«اصل وفای به عهد»*، دولت‌ها را به اجرای تعهدات خود ملزم می‌کند، اما در عمل، فقدان سازوکارهای مؤثر اجرایی سبب شده است که ملاحظات سیاسی بر قواعد حقوقی غلبه پیدا کنند.به همین دلیل، هرگونه تفاهم جدید، بیش از آنکه به ضمانت‌های حقوقی متکی باشد، به محاسبات سیاسی و اقتصادی دو طرف وابسته خواهد بود.سوال مهم دیگر ک ذهن جامعه را درگیر کرده آینده تفاهم است که *آیا صلح پایدار در راه است یا فقط در اثنای آتش‌بس موقت هستیم؟* به نظر می‌رسد محتمل‌ترین سناریو، نه توافق جامع و نه بازگشت به جنگ فراگیر، بلکه نوعی مدیریت بحران و حفظ وضع موجود باشد.اما سرنوشت این تفاهم تنها به تهران و واشنگتن وابسته نیست. نقش اسرائیل، تحولات جنوب لبنان، آینده غزه، رفتار بازیگران منطقه‌ای، برنامه موشکی ایران، فعالیت نیروهای همسو با تهران و تغییرات سیاسی در آمریکا، همگی می‌توانند مسیر این توافق را دستخوش تغییر کنند. شاید مهم‌ترین واقعیت آن باشد که یادداشت تفاهم ایران و آمریکا، بیش از آنکه یک توافق نهایی باشد، نوعی آتش‌بس شکننده میان دو دشمن قدیمی است؛ آتش‌بسی که در سایه بی‌اعتمادی متقابل، رقابت‌های ژئوپلیتیکی و ملاحظات امنیتی شکل گرفته است. در جهانی که حقوق بین‌الملل بیش از هر زمان دیگری تحت تأثیر واقع‌گرایی سیاسی قرار دارد، بقای این تفاهم نه صرفاً در متن آن بلکه در اراده سیاسی بازیگران و توازن قدرت در خاورمیانه رقم خواهد خورد.