در عصر حاضر، گوشی‌های هوشمند نه‌تنها ابزارهای ارتباطی، بلکه به ابزارهای ثبت لحظه‌ها تبدیل شده‌اند. این تکنولوژی، قدرتِ «روایت‌گری» را از رسانه‌های رسمی گرفته و به تک‌تک شهروندان داده است. اما این «قدرتِ ثبت»، به معنای برخورداری از «مجوز اخلاقی برای نشر» نیست. متأسفانه در ماه‌های اخیر، شاهد روندی نگران‌کننده هستیم که در آن، حضور در صحنه‌های مختلف، به‌جای آنکه حس «مسئولیت اجتماعی» را در شاهدان عینی بیدار کند، میل به «خبرنگار شدن» و «انتشار فوری» را در آن‌ها برانگیخته است؛ غافل از اینکه هر «کلیک» بر دکمه ارسال، می‌تواند زخمی عمیق بر پیکر جامعه وارد کند. در ادامه، به بررسی این معضل در ۴ محور اصلی می‌پردازیم:

قربانیانی که هنوز خبر ندارند:

 سنگینیِ بی‌رحمانه‌یِ یک «ارسال» یکی از آسیب‌های بزرگ فرهنگ «انتشار آنی»، نادیده گرفتن وضعیت خانواده‌های قربانیان است. تصور کنید در صحنه‌ای از یک تصادف رانندگی، فردی که دچار حادثه شده، در فضای مجازی به تصویر کشیده می‌شود. کاربری که این تصویر را برای لایک گرفتن یا دیده شدن منتشر می‌کند، حتی یک لحظه با خود نمی‌اندیشد که شاید همین حالا، فرزند، همسر یا والدین آن فرد در حال جستجوی خبری از او باشند. وقتی تصویر یک قربانی -پیش از آنکه پلیس یا عوامل امدادی فرصت کنند با خانواده او تماس بگیرند- دست‌به‌دست می‌شود، ما عملاً در حال «مرگ‌رسانیِ دیجیتال» به خانواده‌ها هستیم. خانواده‌ها باید اولین بار خبر حادثه را از مراجع رسمی بشنوند، نه با دیدن پیکرِ عزیزشان در صفحه گوشیِ غریبه‌ها.

تراژدیِ سوگواری: تبدیلِ حریمِ مقدسِ داغ به «محتوایِ سرگرمی»

پدیده‌ی ناپسند دیگری که نقد جدی به آن وارد است، فیلم‌برداری از مراسم سوگواری و لحظاتِ عمیقِ سوختنِ یک خانواده در داغِ عزیزشان است. دیدنِ انسانی که در اوجِ فروپاشیِ روانی است، چه دستاوردی برای ما دارد که لنز دوربین را به سمت او می‌چرخانیم؟ آیا این تصویربرداری، باری از دوش داغدار بر می‌دارد؟ قطعاً خیر. ما در حال تبدیلِ مقدس‌ترین و خصوصی‌ترین لحظاتِ زندگیِ یک انسان به یک «محتوا» برای صفحه‌هایمان هستیم. این کار نه تنها کمکی به التیام درد نمی‌کند، بلکه نوعی «بی‌حرمتیِ مدرن» است که اجازه نمی‌دهد بازماندگان در خلوت خود با غم‌شان مواجه شوند. وقتی عزادار احساس کند دوربین‌ها او را رصد می‌کنند، مجبور است دردی را که باید آزادانه تجربه کند، برای تماشاگرانِ مجازی «مدیریت» کند؛ این کار، سوگواری را به یک نمایش اجباری تبدیل می‌کند.

خطای فردی، تنبیه جمعی؛ چرا آینده خانواده‌ها را به حراج می‌گذاریم؟

بخش تاریک‌تر این ماجرا، مواجهه با خطاهای اجتماعی یا رفتارهای ناهنجارِ یک فرد است. وقتی با صحنه‌ای از یک خطا یا اشتباهِ شخصی روبرو می‌شویم، بلافاصله دوربین را روشن می‌کنیم تا او را «رسوا» کنیم. اما آیا به «تداومِ» این تصویر فکر کرده‌ایم؟ نکته‌ای که بسیاری از ما فراموش می‌کنیم، تسریِ این مجازات به اعضای خانواده‌ی فردِ خاطی است. وقتی تصویر یک فرد در حال خطا در فضای مجازی وایرال می‌شود، ما فقط آن فرد را تنبیه نمی‌کنیم؛ بلکه در حال تخریبِ آینده‌ی فرزندان، همسر و والدین او هستیم که در آن خطا هیچ نقشی نداشته‌اند. بسیاری از خانواده‌ها تنها به دلیلِ همین افشاگری‌های نپخته، دچار ازهم‌پاشیدگی شده‌اند. بیایید یک حقیقت بنیادین را بپذیریم: هیچ‌کدام از ما عاری از خطا نیستیم. جامعه‌ی اخلاق‌مدار، «ستّارالعیوب» است، نه شکارچیِ لحظه‌هایِ سقوطِ دیگران.

حریم خصوصی؛ حقی فراتر از دیوارهای خانه

حریم خصوصی تنها به دیوارهای خانه محدود نمی‌شود. فردی که در یک حادثه یا یک لحظه‌یِ بحرانی از زندگی‌اش قرار دارد، همچنان دارای «کرامت انسانی» است. استفاده از رنج، ضعف یا خطای دیگران برای افزایش تعداد فالوور یا سرگرم کردن مخاطبان، رفتاری است که مرزهای کرامت انسانی را مخدوش می‌کند. قانون برای رسیدگی به خطاها مسیر مشخصی دارد؛ اما دوربینِ گوشیِ ما، مجوزی برای قضاوت و اجرای حکم نیست.

حضور یک گوشی دوربین‌دار در دست ما، مسئولیت ما را در قبال جامعه سنگین‌تر می‌کند. بیایید پیش از هر کنشی، از خود بپرسیم: «آیا انتشار این تصویر، تغییری در مسیرِ کمک‌رسانی یا اصلاح ایجاد می‌کند؟» بیایید تمرین کنیم که «دیدن» به معنای «منتشر کردن» نیست. گاهی انسانیت، در «گذاشتنِ گوشی در جیب» و «گذرِ محترمانه» خلاصه می‌شود. حفظ کرامت دیگران، حتی در تلخ‌ترین لحظات، نشان‌دهنده‌ی فرهنگ و بلوغ اجتماعی ماست؛ بیایید نگذاریم برای لایک گرفتن یا دیده شدن، زندگیِ خانواده‌ای را از هم بپاشیم.

هیئت تحریریه اَفتونیوز