سید ساعد حسینی 

مقدمه‌ای کوتاه بر تاریخ پزشکی ایران و جهان

داستان پزشکی، تاریخی بسیار طولانی دارد. در این نوشتار و با توجه به فرصت محدود، تنها به سرخط مهم‌ترین مباحث تاریخ پزشکی ایران و جهان اشاره می‌شود.

پزشکی در گذر تاریخ و تمدن

ویل دورانت در تاریخ تمدن، درباره خاستگاه پزشکی دیدگاهی دارد که بر اساس آن، پزشکی در نخستین مراحل پیدایش خود با شیادی و باورهای خرافی درآمیخته بود.

در اسطوره‌های ایرانی، پزشکی در دوره جمشید به جایگاهی مهم می‌رسد و در داستان تولد رستم، به شکلی نیمه‌اسطوره‌ای، به واقعیتی نزدیک می‌شود. در این داستان، مادر رستم با مقدار زیادی شراب بیهوش می‌شود و شکم او برای تولد رستم شکافته می‌شود؛ روایتی که شباهت قابل‌توجهی با عمل امروزی سزارین دارد. برخی منابع، این عمل را با نام «رستمی» یا «رستمینه» یاد کرده‌اند.

در داستان مرگ سهراب نیز از دارویی معجزه‌گر به نام «نوش‌دارو» سخن به میان آمده است.

در دوره ساسانی، به‌ویژه از زمان شاپور، پزشکی ایران از مرحله اسطوره‌ای فاصله گرفت و به سمت دانش و آموزش علمی حرکت کرد. در همین دوره، جندی‌شاپور به یکی از مهم‌ترین مراکز علمی و پزشکی جهان باستان تبدیل شد.

در روایت‌های تاریخی همچنین آمده است که پزشکان در دوره یزدگرد اول به درمان خون‌دماغ‌های او می‌پرداختند و در دوره انوشیروان نیز گردهمایی و تبادل دانش پزشکی در ایران رونق گرفت.

بر اساس تاریخ پزشکی ایران اثر الگود، شراب نیز در دوره جمشید به عنوان دارو مورد استفاده قرار گرفته است. همچنین از ساخت بیمارستانی در فارس در دوره قباد ساسانی یاد شده است.

۲ ـ تاریخ پزشکی از نظر اوستا

در برخی روایت‌ها آمده است که علت گرایش گشتاسب به زرتشت، درمان اسب محبوب او توسط زرتشت بوده است. با این حال، اوستا به موضوع پزشکی و بهداشت نیز توجه ویژه‌ای دارد.

الگود در بررسی تاریخ پزشکی ایران معتقد است که بهداشت عمومی در ایران زرتشتی به جایگاه قابل‌توجهی رسیده بود.

در باورهای زرتشتی، بیماری و درمان با مفاهیم دینی و اسطوره‌ای پیوند نزدیکی داشت. در این نظام فکری، نیروهای مرتبط با بیماری در برابر نیروهای درمانگر قرار می‌گرفتند و از «ترتونا» نیز به عنوان شخصیتی مرتبط با درمان و پزشکی یاد شده است.

پزشکان در ایران باستان به گروه‌هایی تقسیم می‌شدند که می‌توان آنها را به طور کلی شامل شفادهندگان دینی، درمانگران و پزشکان جراح دانست.

گروه نخست ارتباط بیشتری با امور روحانی داشتند. گروه دوم بیشتر با گیاهان دارویی و درمان‌های جسمی سروکار داشتند و گروه سوم به درمان‌های جراحی می‌پرداختند. جراحان عمدتاً از میان صنعتگران انتخاب می‌شدند و به دلیل محدودیت‌های جراحی در آن دوران، جایگاه آنان با دو گروه دیگر تفاوت داشت.

گفته شده است که آموزش پزشکی بیشتر در اختیار افراد باسواد و به‌ویژه طبقه روحانی قرار داشت و مراکز آموزشی مهمی در همدان، ری و تخت‌جمشید وجود داشته است.

بهداشت و محیط زیست در آیین زرتشتی

در آیین زرتشتی، توجه ویژه‌ای به پاکیزگی آب، خاک، هوا، آتش و محیط زندگی وجود داشت. همچنین برای مراقبت از زنان باردار و حیوانات باردار اهمیت ویژه‌ای قائل بودند.

در برخی متون و روایت‌های مرتبط با آیین زرتشتی، برای سقط جنین مجازات‌های سنگینی در نظر گرفته شده و برخی روابط جنسی در دوران خون‌ریزی یا پس از زایمان نیز ممنوع شمرده شده است.

شرایط و اخلاق پزشکی در ایران باستان

یکی از مهم‌ترین شروط پرداختن به حرفه پزشکی در ایران باستان، برخورداری از دانش و مهارت کافی بود. پزشک باید اهل مطالعه، خوش‌حافظه، علاقه‌مند به حرفه خود و دارای تجربه باشد.

او باید سخنان بیمار را با حوصله بشنود، از درد و رنج او آگاهی پیدا کند و آگاهانه به درمان بپردازد. خوش‌زبانی، ملایمت، مهربانی، دلسوزی و علاقه به بهبودی بیمار نیز از ویژگی‌های یک پزشک شایسته دانسته می‌شد.

پزشک نباید تنها با انگیزه پول و منفعت مادی به این حرفه وارد شود، بلکه باید به شرافت حرفه خود پایبند و خدا ترس باشد. در این نگاه، پزشکی که تنها با هدف نجات بیمار از درد و رنج او را درمان می‌کرد، از احترام بیشتری برخوردار بود. پزشکانی که در ازای کار خود مزد دریافت می‌کردند در مرتبه بعد قرار می‌گرفتند و کسانی که پزشکی را صرفاً وسیله‌ای برای کسب درآمد می‌دانستند، در پایین‌ترین جایگاه قرار داشتند.

وظیفه پزشک بود که هر روز از نتیجه درمان خود آگاه شود و در زمان مقرر به بیمار سر بزند. او باید با دلسوزی و جدیت با بیماری مبارزه کند؛ چنان‌که گویی با دشمنی شخصی روبه‌روست.

با نگاهی به این آموزه‌ها می‌توان دریافت که اخلاق پزشکی در ایران باستان، بر دانش، مسئولیت‌پذیری، دلسوزی و تقدم سلامت بیمار بر منفعت شخصی تأکید داشته است. برخی پژوهشگران نیز با مقایسه این آموزه‌ها با سوگندنامه پزشکی یونانی، بر جامعیت و ویژگی‌های اخلاقی سوگند پزشکی ایران باستان تأکید کرده‌اند.

ادامه دارد...