یاداشت
گفتگو و گزارش

گچساران؛ شهر پرصاحب و شهروند بی‌دفاع

پس از بستن راه پالایشگاه توسط جوانان خیرآباد و لیشتر کلیپی از فرماندار گچساران مشاهده شد که در این کلیپ می‌گوید گچساران صاحب دارد، ایمان محمدپورفتح از فعالین سیاسی و اجتماعی این شهرستان پس از نشر کلیپ مورد اشاره در سلسله استوری‌هایی در اینستاگرام نوشت:

گچساران؛ شهر پرصاحب و شهروند بی‌دفاع

پس از بستن راه پالایشگاه توسط جوانان خیرآباد و لیشتر کلیپی از فرماندار گچساران مشاهده شد که در این کلیپ می‌گوید گچساران صاحب دارد، ایمان محمدپورفتح از فعالین سیاسی و اجتماعی این شهرستان پس از نشر کلیپ مورد اشاره در سلسله استوری‌هایی در اینستاگرام نوشت:

در رثای گچساران؛ شهرستانی که صاحب دارد، اما صاحب ندارد!

زبان در لحظه‌های خشم و تنش، دیگر مطیع مصلحت‌سنجی‌های سیاستمداران نیست؛ افشاگری می‌کند.

آنگاه که در خلوت پردود و آه گچساران، جوانی جویای کار و خسته از تبعیض، تمام رنج انباشته‌شده‌اش را در فریادی کوتاه بیرون می‌ریزد و می‌گوید: «گچساران بی‌صاحب است»، فرماندار محترم بی‌درنگ و با نخوتی استوار پاسخ می‌دهد: «شهر صاحب دارد؛ خوب هم صاحب دارد، صاحب قوی هم دارد.»

در حقیقت، در این لحظه عریان‌ترین دوئل نظری میان دو جهان رخ داده است؛ تقابلی میان دو برداشت متفاوت از مفهوم قدرت، حق و حکمرانی.

در این تقاطع تلخ، جوان از میثاق می‌پرسد و فرماندار از سلطه سخن می‌گوید.

یکی پناهگاهی در سایه‌سار قانون می‌جوید و دیگری به بازوی سایه‌افکن قدرت بلافصل مباهات می‌کند. نیک می‌دانیم پاسخی که هم‌سنگ پرسش نباشد، پاسخ نیست؛ اعترافی ناخواسته است.

این اعتراف عریان می‌گوید که در منطق چنین شیوه‌ای از حکمرانی، کرامت و امنیت انسان نه بر بنیاد سامانه‌ای شفاف و برابر از حقوق مدنی، بلکه بر پایه میزان نزدیکی یا دوری به صاحبان نفوذ استوار شده است.

این مسخ غم‌انگیز معنا، از خود واژه‌ها آغاز می‌شود.

«صاحب» در ریشه دیرینه زبان ما، با مفهوم همراهی، هم‌دمی و هم‌نشینی گره خورده است؛ صاحب یعنی آن‌که با توست، نه آن‌که بر توست.

سیر واژگون این مفهوم در تاریخ سیاسی ما، از هم‌نشین برابر به مالک قاهر، عصاره همان مناسباتی است که شهروند صاحب‌حق را به رعیتی تحت‌الحمایه تبدیل می‌کند.

وقتی شهری صاحب‌دار خوانده می‌شود، زیست‌بوم شهروندان به ملک موقوفه‌ای بدل می‌شود که باید زیر نگین قدرت‌مداری باشد. انسان‌ها نیز ناگزیر به ساکنانی تعریف می‌شوند که برای لقمه‌ای نان یا امانی کوتاه‌مدت، باید زیر سایه اربابی بیاسایند.

اما آزادی و امنیت واقعی، آن‌گونه که اندیشمندان جمهوری‌خواهی یادآور می‌شوند، صرفاً در نبود آزار نیست؛ بلکه در نبود سلطه معنا پیدا می‌کند.

برده‌ای که اربابی مهربان و مقتدر دارد، همچنان برده است؛ چراکه امنیت او حاصل حق ذاتی‌اش نیست، بلکه محصول ترحم متغیر ارباب است.

با این نگاه، «صاحب قوی» هرگز وعده آرامش نیست، بلکه دقیق‌ترین تعبیر از اسارت نهادینه‌شده است. هرچه حامی قدرتمندتر باشد، بی‌مقدار شدن ریشه‌های آزادی و وابستگی تحقیرآمیز انسان آشکارتر می‌شود.

جوان معترض با غریزه پاک خویش، قاعده‌ای می‌خواست که حقش را بی‌منت به او بازگرداند؛ اما پاسخ شنید که باید در آستانه قدرتمندان زانو بزند.

وقتی شغل از حق شهروندی به غنیمت طایفه‌ای تبدیل می‌شود

این دگرگونی معنایی، اگر تنها در سطح واژه‌ها باقی می‌ماند، شاید چندان هولناک نبود؛ فاجعه آنجاست که این منطق، روان و بافت اخلاقی یک جامعه را از درون می‌پوساند.

وقتی چشم‌انداز زیستن و اشتغال در شهری که بر دریایی از نفت و گاز خفته است، نه با شایستگی و معیارهای شفاف، بلکه با میزان ارتباط با حلقه‌های نفوذ تعیین شود، پرسش بنیادین شهروندان تغییر می‌کند.

آنان دیگر از خود نمی‌پرسند چگونه می‌توان ساختاری عادلانه‌تر بنا کرد؛ زیرا بی‌خاصیت بودن این پرسش را در تجربه روزمره خود لمس کرده‌اند. پرسش ناگزیرشان این می‌شود: چگونه سهم خود و طایفه‌ام را از این سفره بگیرم؟

این همان خسران بزرگی است که جامعه‌شناسان از آن با عنوان فرسایش سرمایه اجتماعی و پناه بردن به خویشاوندگرایی سودجویانه یاد می‌کنند؛ وضعیتی که در آن اعتماد از دیوارهای مصلحت طایفه‌ای فراتر نمی‌رود، شغل از یک حق انسانی به غنیمت جنگی مسخ می‌شود و همسایه، نه تکیه‌گاهی برای هم‌زیستی، بلکه رقیبی پنهان برای تصاحب منابع محدود زندگی به شمار می‌آید.

غم‌انگیزتر آن‌که این ماشین تفرقه، نیازی به نقشه‌های پیچیده و نشست‌های پنهانی ندارد؛ منطق انگیزه‌ها در یک ساختار ناعادلانه، به‌صورت خودکار تفرقه تولید می‌کند.

وقتی تنها راه دستیابی به منابع، رقابت هویتی و قومی باشد، جامعه به ذراتی خشمگین و گروه‌هایی بسته و متخاصم تبدیل می‌شود.

در این خلأ مرگبار، که پیوندهای انسانی شهروندان از هم گسسته است، قدرتِ پاسخ‌ناپذیر با خاطری آسوده بر اریکه می‌نشیند، خود را داور بی‌طرف منازعات قومی معرفی می‌کند و با ژستی پرابهت، ردای نجات‌دهنده بر تن می‌کند.

او آتشی را که از بی‌عدالتی و ناکارآمدی خودش شعله‌ور شده، زنده نگه می‌دارد تا ضرورت حضور خویش را به‌عنوان آتش‌نشان اثبات کند.

این جوهر نواستبداد محلی است؛ نه حذف مستقیم و عریان معترضان، بلکه پراکنده کردن مردم به‌گونه‌ای که دیگر هیچ «مای» متحدی باقی نماند تا بتواند از حاکمان حساب‌کشی کند.

فریاد جوان بیکار؛ آژیر خطر فروپاشی اعتماد اجتماعی

از همین روست که سخنان تلخ و ناامیدانه آن جوان درباره انتحار و خشونت را نباید صرفاً یک گناه فردی یا خطای کلامی انگاشت.

بی‌گمان، هیچ خشونتی توجیه‌پذیر نیست و هیچ بی‌عدالتی‌ای مجوز ریختن حتی قطره‌ای خون نمی‌شود؛ اما فروکاستن این فریاد به یک تخلف انضباطی، نوعی کوری خودخواسته است.

آن جملات تند، نه برنامه‌ای برای آینده، بلکه آژیر خطری درباره فروپاشی اعتماد اجتماعی است. وقتی مجاری مدنی بیان نارضایتی مسدود شود و صدای شهروندان شنیده نشود، خشم راهی مرگبار برای خروج می‌جوید.

خاموش کردن آژیر یا سرکوب کسی که آن را به صدا درآورده، خاموش کردن آتش نیست؛ بلکه امتداد دادن به فاجعه در سکوت است.

مسئولیت اخلاقی این آژیر، پیش از آن‌که بر دوش جوانی باشد که به سیم آخر زده است، بر عهده کسانی است که کلیدهای اداره شهر را در دست دارند و درها را بسته‌اند.

گچساران؛ دو ثروت بزرگ و یک مسئولیت تاریخی

این تراژدی در شهرستانی چون گچساران سنگین‌تر است؛ سرزمینی با دو ثروت بزرگ.

ثروت نخست، نفت و گازی است که در اعماق زمین جریان دارد؛ ثروتی مادی، قابل محاسبه و استخراج.

اما ثروت دوم، حاصل قرن‌ها هم‌زیستی صبورانه و باشکوه تبارها و اقوام گوناگون است؛ از باوی و بویراحمدی گرفته تا قشقایی، بختیاری، عرب، بوشهری، آبادانی، اصفهانی، خوزستانی و دیگر مردمانی که در کنار یکدیگر، هویت اجتماعی این شهر را شکل داده‌اند.

اولی را می‌توان با لوله‌ها استخراج کرد و فروخت، اما دومی جان ناپیدای شهر است؛ سرمایه‌ای که اگر با بی‌عدالتی و سهم‌خواهی‌های طایفه‌ای آسیب ببیند، به‌سادگی ترمیم نخواهد شد.

تنوع قومی به‌خودی‌خود گسل‌آفرین نیست؛ گسل زمانی دهان باز می‌کند که نابرابری نهادینه‌شده، هویت‌ها را به سنگرهای رقابت برای بقا تبدیل کند.

اگر روزی این زیست‌بوم متکثر در آتش تفرقه بسوزد، تاریخ این خسران را به حساب ناسازگاری مردم نخواهد نوشت؛ بلکه آن را به نام کسانی ثبت خواهد کرد که ناعدالتی را مذهب حکمرانی خویش ساختند و جوان بیکار را در برابر کارگر پالایشگاه نشاندند.

راه رهایی؛ بازگشت به عدالت، نه پناه بردن به صاحبان قدرت

راه رهایی از این بن‌بست، نه در وعظ‌های اخلاقی درباره وحدت است و نه در خط‌ونشان کشیدن برای صاحبان قوی.

راه رهایی، بازگشت به عدالت رویه‌ای است؛ عدالتی که بر پایه قواعدی شفاف، غیرشخصی، بی‌طرف و یکسان برای همگان استوار باشد.

عدالت واقعی آن است که حق، نه عطیه‌ای از دست سخاوتمند یک حامی، بلکه نتیجه یک سازوکار عادلانه باشد؛ سازوکاری که در آن، یک شهروند بی‌کس و بی‌طایفه بتواند بدون نیاز به واسطه و سفارش، به آنچه استحقاقش را دارد دست یابد.

پاسخ آبرومندانه به ادعای بی‌صاحبی شهر، انتشار آگهی‌های شفاف استخدام، تعیین معیارهای روشن برای سنجش شایستگی و ایجاد نهادهایی است که شهروند بتواند در آن‌ها از صاحبان قدرت حساب بخواهد.

فرماندار محترم درست می‌گفت که گچساران صاحب دارد و جوان معترض نیز درست می‌گفت که بی‌صاحب است؛ تفاوت در معنای انسان و شهر بود.

اگر صاحب به معنای زورمندان و شبکه‌های نفوذی باشد که بر مقدرات مردم خیمه زده‌اند، شهر از صاحب لبریز است و این خود عین دردمندی است.

اما اگر صاحب به معنای قانونی بی‌طرف باشد که سایه‌اش بر سر همه به یکسان گسترده شود و از ضعیف‌ترین انسان‌ها پاسداری کند، شهر همچنان در حسرت چنین صاحبی می‌سوزد.

شهر سالم و انسانی، آبادی صاحبان قدرتمند نیست؛ شهری است که در آن هیچ انسانی برای گرفتن حق طبیعی خود ناچار نباشد در برابر اربابان زانو بزند یا نام بزرگی را به یاری بطلبد.

تا آن روز که قانون جایگزین حامیان قدرتمند شود، هر بار که قدرت‌مداران از «صاحب قوی» سخن بگویند، شهر با صدایی حزین اما بلند پاسخ خواهد داد:

دقیقاً از همین‌جاست که من بی‌دفاع و بی‌پناهم!

کلمات کلیدی



نظرات پس از تایید انتشار خواهند یافت
کاربر گرامی نظراتی که حاوی ناساز، افترا و هر گونه بی حرمتی باشند منتشر نخواهند شد.

ارسال نظر




نظرات ارسالی 0 نظر

شما اولین نظر دهنده باشید!

یاداشت
گفتگو و گزارش